- Nguyên nhân: Không chịu được cảnh yêu ma tác quai tác quái trước của quyền; không run sợ trước kẻ thù

- Diễn biến: 

 + Ngô Tử Văn đốt đền 

 + Bị sốt cao 

 + Gặp ông Thổ công và được ông dặn dò

 + Được quỷ giải đi gặp Diêm Vương

 + Quyết không chịu thua trước phán quan

 + Diêm Vương sinh nghi cho xác nhận lại

 + Tức giận cho nhốt phán quan vào ngục Cửu U   

 + Công nhận Tử Văn, cho Tử Văn 1 chân phán sự 

- Ý nghĩa: 

 + Vạch trần bộ mặt gian tà của những kẻ thích dối lừa, làm những trò thảm ngược trước nhân dân

 + Tố cáo hiện thực xã hội

 + Thể hiện 1 triết lý: Chính thắng tà, thiện thắng ác

 + Đề cao chính nghĩa

Nguyễn Dữ là một nhà Nho sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVI, người xã Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, nay thuộc huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha đỗ Tiến sĩ vào đời vua Lê Thánh Tông. Bản thân Nguyễn Dữ cũng đã đi thi và ra làm quan nhưng chỉ được gần một năm thì lui về ở ẩn. Ông để lại cho đời một tác phẩm nổi tiếng là Truyền kỳ mạn lục, nội dung ghi chép lại những giai thoại, huyền thoại lưu truyền rộng rãi trong dân gian từ thời Lý cho tới thời Lê sơ. Đằng sau các yếu tố hoang đường kỳ ảo chính là hiện thực của xã hội phong kiến với đầy rẫy các tệ nạn mà tác giả muốn phơi bày và lên án. Tác phẩm viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, trong đó có Chức phán sự đền Tản Viên là nổi bật hơn cả.

Bối cảnh của truyện là thời kỳ giặc Minh sang chiếm đóng nước ta, nhưng tác giả viết lại chuyện này vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVI, khi chế độ phong kiến đang suy thoái và đầy mâu thuẫn. Nội chiến Lê - Mạc bắt đầu xảy ra, do vậy mà các thế lực ma quỷ, thần linh trong truyện cũng phần nào phản ánh các thế lực cường quyền phong kiến chia bè kết phái, hãm hại dân lành.

Chuyện Chức phán sự đền Tản Viên đề cao tinh thần khẳng khái, cương trực, dám đấu tranh chống lại cái ác của một trí thức nước Việt tên là Ngô Tử Văn, qua đó thể hiện niềm tin vào công lý, chính nghĩa nhất định sẽ thắng gian tà, đồng thời lên án lũ giặc xâm lược dù đã chết vẫn không ngừng gây tội ác trên đất nước ta.